Ebced Hesabı ابجد

1 Temmuz 2014 0 yorum Divan Edebiyatı 561 Görüntüleme

Önemli tarih ya da belirli olayların oluş zamanını ifade etmek amacıyla Arap harflerine sayı değeri verilerek yapılan hesaba ebced   ( ابجد)  hesabı denir.

 

Arap alfabesinin her birinin ayrı ayrı olmak üzere 1’den 1000’e kadar sayı değerleri vardır. Arap harfleri ve sayı değerleri aşağıdaki tablodaki gibidir:

Bu sayı değerlerini sırasıyla gösteren ve bellekte saklanmasını kolaylaştıran sekiz sözcük vardır: ابجد Ebced,   هوز  hevez,  حطى huttî,   كلمن  kelemen,  سعفص  sa’fes,  قرشت  karaşat,   ثخذ sehhaz, ضظغ  dazıg.

Divan edebiyatında ebced hesabıyla çok çeşitli tarih düşürme sanatı yapılmıştır. Şimdi bu tarih düşürme çeşitlerini görelim:

1.Terkîb: dize içinde bir ya da birkaç sözcükle düşürülen tarihtir. Buna terkîb-i tarihî de denir.

     Feth-i Bağdad’ı tarih oldı gazâm

Bu dizede غزام   gazam sözcüğü tarihtir ve hicri 1048 tarihini gösterir.( غ = 1000, ز = 7, ا = 1, م =  40)

2.Tarîh-i Tam: Dize içinde tarih düşürülen olayla ilgili sözlerin bütün harflerinin  sayı değerlerinin toplamıyla düşürülmüş tarihtir. 

     Tezevvüc itdi Âsım Beğefendi   (Sürurî)      ( تزوج  ايتدي عاصم بك افندى)

Bu mısrada bütün harflerin sayı değeri toplamı 1202 tarihini verir.

 

3.Tâmiyeli Tarih: Tarih dizesinde sayı eksik ya da artık olduğu durumlarda katılması ya da çıkarılması gereken sözleri bildiren bir çeşit bilmeceli tarihtir. Örnek:

Çıkarub leşker-i küffârı Didim târîhin   

Belgrad kal’asını aldı Mehemmed Paşa

 

چقاروب لشكر كفارى ديدم تاريخن

بلغراد قلعه سنى الدى محمد پاشا

Bu tarihte ikinci dizedeki harflerin sayı değeri 2003’tür. Bunlardan “leşker-i küffar” tamlamasının sayı değeri olan 851 çıkarıldığında 1152 sayısına ulaşılır.

 Başka bir örnek:

Şekli gird-âb gelir fikre yazarken târîh

Sürdi yelken kürek a’dâyı Kapudan Paşa

Bu tarihte “şekl-i gird-âb”  ( شكل كرداب ) sözüyle yuvarlak he ه  yani 5 rakamı kast edilmiştir. Tarih dizesindeki harflerin sayı değeri olan 1199’a 5 eklenince 1204 tarihi bulunur. 

 

4.Tarih-i Mücevher:  Tarih dizesindeki yalnız noktalı harflerin sayı değerlerinin toplamıyla bulunan tarihtir. Bu şekilde düşürülmüş tarihe mu’cem, cevher, cevher-dâr, cevherî, gevher, güher,  menkût da denir.

Kâdı-i belde-i Ebâ Eyyub

İrmeyüb zabt-ı mansıba hayfâ

Oldı târîh-i rıhleti menkût

İtdi Osman Efendi ‘azm-i bekâ   ( Sürurî)

قاضى ء بلد ه ء اابا ايوب

ايرميوب ضبط منصبه حيفا

اولدى تاريخ رحلتى منقوط

ايتدى عثمان افندى عزم بقا

Bu tarih dörtlüğünde tarihin noktalı harflerle düşürüldüğü “menkût” sözüyle belirtilmiştir. (menkut Arapça noktalı, noktalanmış demektir) Tarih dörtlüğünün noktalı harflerle sayı değeri 1219’dur. 

 

5.Tarih-i Mühmel: Tarih dizesindeki yalnız noktasız harflerin sayı değerlerinin toplamıyla bulunan tarihtir. Bu tarihlere sâde, bi-nûkat da denir. 

 

Hurûf-ı sadelerle eyledim tahrîr târîhin

Bekir Ağa kurup sûr-ı tezevvüc ber-mûrad oldı

حروف ساده لرله ايلدم تحرير تاريخن

بكر اغا قوروب سور تزوج بر مراد اولدى

 

Tarih dizesindeki noktasız harflerin sayı değeri toplamı 1192 tarihidir.

Tarih dizesindeki noktalı ve noktasız harflerin sayı değerleri birbirine eşit olan ve bunların toplamı asıl tarihleri veren tarihler de vardır:

          Kıldı cumhûrı parâkende  cuyûş-ı mü’minîn      (Sürurî)

قيلدى جمهورى پراکنده جیوش مؤمنين    

           Bu tarihteki noktalı ve noktasız harflerin sayı değeri toplamı 608’dir. Bunların da toplamı 1216 tarihini verir. 

6.Târîh-i Dü-tâ: Tarih dizesindeki harflerin sayı değerleri tarihin iki katını veren tarihtir. Buna dü-bâlâ, muzaâf da denir. Tarihin üç katını veren tarihlere de se-tâ denir. 

 

Kaçdı kâfirler de Mısır’a vardı erbâb-ı gazâ       (Sürurî)

قاچدی کا فرلر ده مصره واردى ارباب 

Bu mısradaki harflerin sayı değerleri toplamı 1214 tarihinin iki katını verir. 

 

7.Târîh-i Lafzî: Tarih rakamı söz olarak söylenmiş tarihtir. Böyle tarihlerde ebced hesabıyla da tarih düşülmüştür. Tarihin nasıl düşürüldüğü lafzen ve ma’nen sözcükleri kullanılarak belirtilir.

 

Lafzen ü ma’nen didim târîh-i sâl-i rıhletin

Vâh göçdi Mîr Nâşid bin iki yüz altıda

لفظا و معنا ديدم تاريخ سال رحلتن 

واه كوچدی مير ناشد بيك ايكى يوز التيده 

 

Kaynak: Cem Dilçin, Örneklerle Türk Şiir Bilgisi, TDK yay. Ank. 1997

 

 

Yazılan yazıların sorumluluğu yazarlarına aittir. Suç teşkil edecek yazılardan dolayı edebice.net sorumlu tutulamaz.

Yazar Hakkında

İlginizi Çekebilir

0 yorum